"Công bằng xã hội" : sứ mệnh hay sự giả dối ?
Trong toàn bộ tư tưởng triết học và kinh tế của mình, Hayek không bao giờ đề xuất xây dựng các thiết chế quản lý xã hội, không đề xuất giải pháp “nâng cao hiệu quả quản lý kinh tế” hay những chuyện đại loại như vậy. Giải pháp của ông đơn giản là : giảm thiểu, loại bỏ sự can thiệp của Nhà nước. Nhà nước càng tránh xa catallaxie (trật tự tự phát) bao nhiêu tốt bấy nhiêu, dù trong bất kỳ tình huống nào.
Nếu đem những tư tưởng của Hayek ra “phản biện”, lấy số đông đè số ít như cách thức thời thượng hiện nay thì ông thua là cái chắc.
Câu chuyện tiến sĩ Ludwig Erhard “lén lút” xóa bỏ những quy định kiểm soát giá cả làm hồi sinh nước Đức (đề cập ở phần trước) trở thành một “điểm nhấn” của lịch sử. Vừa mới nhận nhiệm vụ, Erhard đã nhìn thấy một chỗ sơ hở và lợi dụng nó ngay. Theo “quân pháp”, bất cứ sự thay đổi quy định nào cũng phải được sự phê duyệt của quân Đồng minh, đứng đầu là tướng Mỹ Lucius Clay, nhưng cũng không có sự “chế tài” nào nếu những quy định đó đã bị xóa bỏ trong thực tế. Sau đây là một đoạn đối thoại nổi tiếng giữa tướng Clay và Erhard. Tướng Clay bực dọc : “Ông Erhard, các cố vấn của tôi đã nói với tôi rằng điều mà ông đang làm là một sai lầm tệ hại”. Erhard : “Thưa tướng quân, mặc kệ nó. Các cố vấn của tôi cũng nói như vậy”. Câu chuyện này do Erhard kể lại với Hayek. Hayek đánh giá rất cao Erhard, ông cho rằng thành tựu đó “gần như của chỉ một người”, là Erhard. Ông bình luận : “Hẳn không bao giờ có thể đạt được những gì mà ông (Erhard) đã làm nếu phải chịu những ràng buộc quan liêu hay dân chủ. Một khoảnh khắc may mắn khi một con người thích hợp ở vào một địa vị thích hợp được tự do làm những gì mà anh ta coi là đúng, cho dù anh ta có thể chưa bao giờ từng thuyết phục được bất kỳ ai khác rằng điều đó là đúng”.
Cũng bắt đầu từ việc tháo bỏ rào cản thị trường trong nông nghiệp, mới chỉ cho phép người nông dân được mua bán một phần sản phẩm do họ làm ra thôi, đã là một cú hích vĩ đại để Đặng Tiểu Bình làm thay đổi nước Trung Hoa…
Cũng từ việc “khoán chui” của ông Kim Ngọc và hiệu quả của việc lén lút xóa bỏ ngăn sông cấm chợ, dù thị trường chỉ được khai thông một chút xíu thôi, cũng đủ làm Việt Nam thức tỉnh để bước vào Đổi Mới. Cần biết rằng, vào thế kỷ 16, nhà Mạc ở nước ta đã xóa bỏ ngăn sông cấm chợ, nhưng đầu những năm 80 của thế kỷ 20 tình trạng ngăn sông cấm chợ lại nặng nề đến mức chính ông Võ Văn Kiệt khi “bật đèn xanh” cho bà Ba Thi “xé rào” mua gạo từ đồng bằng sông Cửu Long về cho dân thành phố đang thiếu lương thực đã thốt lên một câu nổi tiếng “Nếu chị ở tù, tôi sẽ đem cơm”.
Lịch sử cho thấy : sự thịnh vượng gắn liền với sự giải thể của chủ nghĩa can thiệp, mức độ thịnh vượng tỉ lệ thuận với khoảng cách tránh xa của Nhà nước đối với thị trường. Chưa bao giờ xảy ra điều ngược lại.
Nhưng Hayek không phải là người tự do vô chính phủ. Theo ông, nhiệm vụ của Nhà nước chung quy lại có mấy việc : Tạo khuôn khổ pháp lý để đảm bảo cho catallaxie vận hành theo trật tự của chính nó (đương nhiên bản thân Nhà nước cũng phải hoạt động trong khuôn khổ pháp lý đó). Nhà nước có quyền cưỡng bức để không ai xâm phạm tự do của người khác. Đó là độc quyền hợp lý duy nhất của Nhà nước và quyền này càng ít sử dụng càng tốt, vì chỉ riêng việc Nhà nước có quyền này cũng đủ để răn đe những kẻ muốn ức hiếp người khác rồi. Dĩ nhiên, Nhà nước còn có nhiệm vụ phòng chống kẻ thù bên ngoài và bảo vệ môi trường sống. Để đảm trách những việc người dân không thể làm được đó, Nhà nước phải thu thuế, thu thuế trong chừng mực đủ để đảm trách những công việc hợp lý này.
Nhà nước cũng có nhiệm vụ cung cấp các sản phẩm hoặc dịch vụ công cộng, mà do sự đặc thù của chúng trong những hoàn cảnh nhất định, các lực lượng thị trường không làm được. Tuy nhiên, ngay cả việc cung cấp những dịch vụ đó cũng phải được tiến hành theo một phương thức cạnh tranh : nghĩa là đến khi nào các lực lượng thị trường có thể làm được dịch vụ nào thì Nhà nước phải “rút lui” đối với những dịch vụ đó và trong lúc Nhà nước và thị trường vẫn còn “cùng làm” một dịch vụ thì dứt khoát các dịch vụ đó phải mang tính cạnh tranh.
Nhiều người đã phê phán rằng Hayek muốn bỏ mặc cho “cá lớn nuốt cá bé” khi ông thẳng tay vạch trần sự giả dối của những tuyên bố “công bằng xã hội” – những tuyên bố dẫn đến việc thiết lập các chính sách “an sinh xã hội” và điều tiết thu nhập của Nhà nước “vú em”.
Người giàu, trong phạm vi catallaxie - tức là không phải giàu do dùng các lợi thế chính trị hoặc quyền lực để tước đoạt, chèn ép người khác - thường là những người sáng tạo, những người có ý tưởng và biết khai thác tốt nhất các nguồn lực để làm ra nhiều của cải. Chính họ tạo ra thịnh vượng và thúc đẩy nền văn minh. Tước một phần thu nhập của họ để chia cho người khác vốn đã không công bằng, huống hồ chính sách điều tiết thu nhập thực chất là tước đoạt của người giàu nhưng phần lớn của cải “tước đoạt” được lại không nhằm để giúp đỡ những người bất hạnh nhất. Hayek phản đối điều đó và đề nghị Nhà nước có trách nhiệm đối với những người khốn khó bằng cách thiết lập một mức thu nhập tối thiểu để đảm bảo cuộc sống cho những người tàn tật, những người bất hạnh không có sức lao động và không nơi nương tựa. Đó mới là sự phòng vệ hoàn toàn chính đáng.
Hệ thống phúc lợi đồ sộ và khó hiểu của các nhà nước hiện đại từ lâu đã vượt quá và đi chệch khỏi chức năng bảo vệ người yếu thế. Nó chủ yếu nhằm đáp ứng yêu sách của tầng lớp trung lưu vốn đố kỵ với những người thành đạt nhưng lại mong muốn một cuộc sống khá giả hơn những gì mà tầng lớp này tạo ra. Hơn ai hết, chính tầng lớp này là tác giả của các yêu sách “công bằng xã hội”. Điều nguy hiểm là, cũng chính họ là tầng lớp điều khiển nền dân chủ. Bởi vậy mà theo Hayek, dân chủ chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để bảo đảm cho một xã hội tự do, vì dân chủ cũng có thể xâm phạm đến tự do.
Chỉ riêng việc nhân danh “công bằng xã hội” thôi, bộ máy của một Nhà nước đã có lý do phình to ra rồi. Tiền thuế đáng lý ra chỉ dùng để đảm trách những công việc hợp lý “dân không làm được” như đã nói, Nhà nước lại tự gán cho mình vô số những sứ mệnh “công bằng xã hội”, kéo theo là một bộ máy thực thi những sứ mệnh đó. Lại phải cần thêm tiền để nuôi bộ máy luôn có khuynh hướng phình to ra này. Ngân sách gia tăng, chi tiêu vô tội vạ...
(còn tiếp)
Nếu đem những tư tưởng của Hayek ra “phản biện”, lấy số đông đè số ít như cách thức thời thượng hiện nay thì ông thua là cái chắc.
Câu chuyện tiến sĩ Ludwig Erhard “lén lút” xóa bỏ những quy định kiểm soát giá cả làm hồi sinh nước Đức (đề cập ở phần trước) trở thành một “điểm nhấn” của lịch sử. Vừa mới nhận nhiệm vụ, Erhard đã nhìn thấy một chỗ sơ hở và lợi dụng nó ngay. Theo “quân pháp”, bất cứ sự thay đổi quy định nào cũng phải được sự phê duyệt của quân Đồng minh, đứng đầu là tướng Mỹ Lucius Clay, nhưng cũng không có sự “chế tài” nào nếu những quy định đó đã bị xóa bỏ trong thực tế. Sau đây là một đoạn đối thoại nổi tiếng giữa tướng Clay và Erhard. Tướng Clay bực dọc : “Ông Erhard, các cố vấn của tôi đã nói với tôi rằng điều mà ông đang làm là một sai lầm tệ hại”. Erhard : “Thưa tướng quân, mặc kệ nó. Các cố vấn của tôi cũng nói như vậy”. Câu chuyện này do Erhard kể lại với Hayek. Hayek đánh giá rất cao Erhard, ông cho rằng thành tựu đó “gần như của chỉ một người”, là Erhard. Ông bình luận : “Hẳn không bao giờ có thể đạt được những gì mà ông (Erhard) đã làm nếu phải chịu những ràng buộc quan liêu hay dân chủ. Một khoảnh khắc may mắn khi một con người thích hợp ở vào một địa vị thích hợp được tự do làm những gì mà anh ta coi là đúng, cho dù anh ta có thể chưa bao giờ từng thuyết phục được bất kỳ ai khác rằng điều đó là đúng”.
Cũng bắt đầu từ việc tháo bỏ rào cản thị trường trong nông nghiệp, mới chỉ cho phép người nông dân được mua bán một phần sản phẩm do họ làm ra thôi, đã là một cú hích vĩ đại để Đặng Tiểu Bình làm thay đổi nước Trung Hoa…
Cũng từ việc “khoán chui” của ông Kim Ngọc và hiệu quả của việc lén lút xóa bỏ ngăn sông cấm chợ, dù thị trường chỉ được khai thông một chút xíu thôi, cũng đủ làm Việt Nam thức tỉnh để bước vào Đổi Mới. Cần biết rằng, vào thế kỷ 16, nhà Mạc ở nước ta đã xóa bỏ ngăn sông cấm chợ, nhưng đầu những năm 80 của thế kỷ 20 tình trạng ngăn sông cấm chợ lại nặng nề đến mức chính ông Võ Văn Kiệt khi “bật đèn xanh” cho bà Ba Thi “xé rào” mua gạo từ đồng bằng sông Cửu Long về cho dân thành phố đang thiếu lương thực đã thốt lên một câu nổi tiếng “Nếu chị ở tù, tôi sẽ đem cơm”.
Lịch sử cho thấy : sự thịnh vượng gắn liền với sự giải thể của chủ nghĩa can thiệp, mức độ thịnh vượng tỉ lệ thuận với khoảng cách tránh xa của Nhà nước đối với thị trường. Chưa bao giờ xảy ra điều ngược lại.
Nhưng Hayek không phải là người tự do vô chính phủ. Theo ông, nhiệm vụ của Nhà nước chung quy lại có mấy việc : Tạo khuôn khổ pháp lý để đảm bảo cho catallaxie vận hành theo trật tự của chính nó (đương nhiên bản thân Nhà nước cũng phải hoạt động trong khuôn khổ pháp lý đó). Nhà nước có quyền cưỡng bức để không ai xâm phạm tự do của người khác. Đó là độc quyền hợp lý duy nhất của Nhà nước và quyền này càng ít sử dụng càng tốt, vì chỉ riêng việc Nhà nước có quyền này cũng đủ để răn đe những kẻ muốn ức hiếp người khác rồi. Dĩ nhiên, Nhà nước còn có nhiệm vụ phòng chống kẻ thù bên ngoài và bảo vệ môi trường sống. Để đảm trách những việc người dân không thể làm được đó, Nhà nước phải thu thuế, thu thuế trong chừng mực đủ để đảm trách những công việc hợp lý này.
Nhà nước cũng có nhiệm vụ cung cấp các sản phẩm hoặc dịch vụ công cộng, mà do sự đặc thù của chúng trong những hoàn cảnh nhất định, các lực lượng thị trường không làm được. Tuy nhiên, ngay cả việc cung cấp những dịch vụ đó cũng phải được tiến hành theo một phương thức cạnh tranh : nghĩa là đến khi nào các lực lượng thị trường có thể làm được dịch vụ nào thì Nhà nước phải “rút lui” đối với những dịch vụ đó và trong lúc Nhà nước và thị trường vẫn còn “cùng làm” một dịch vụ thì dứt khoát các dịch vụ đó phải mang tính cạnh tranh.
Nhiều người đã phê phán rằng Hayek muốn bỏ mặc cho “cá lớn nuốt cá bé” khi ông thẳng tay vạch trần sự giả dối của những tuyên bố “công bằng xã hội” – những tuyên bố dẫn đến việc thiết lập các chính sách “an sinh xã hội” và điều tiết thu nhập của Nhà nước “vú em”.
Người giàu, trong phạm vi catallaxie - tức là không phải giàu do dùng các lợi thế chính trị hoặc quyền lực để tước đoạt, chèn ép người khác - thường là những người sáng tạo, những người có ý tưởng và biết khai thác tốt nhất các nguồn lực để làm ra nhiều của cải. Chính họ tạo ra thịnh vượng và thúc đẩy nền văn minh. Tước một phần thu nhập của họ để chia cho người khác vốn đã không công bằng, huống hồ chính sách điều tiết thu nhập thực chất là tước đoạt của người giàu nhưng phần lớn của cải “tước đoạt” được lại không nhằm để giúp đỡ những người bất hạnh nhất. Hayek phản đối điều đó và đề nghị Nhà nước có trách nhiệm đối với những người khốn khó bằng cách thiết lập một mức thu nhập tối thiểu để đảm bảo cuộc sống cho những người tàn tật, những người bất hạnh không có sức lao động và không nơi nương tựa. Đó mới là sự phòng vệ hoàn toàn chính đáng.
Hệ thống phúc lợi đồ sộ và khó hiểu của các nhà nước hiện đại từ lâu đã vượt quá và đi chệch khỏi chức năng bảo vệ người yếu thế. Nó chủ yếu nhằm đáp ứng yêu sách của tầng lớp trung lưu vốn đố kỵ với những người thành đạt nhưng lại mong muốn một cuộc sống khá giả hơn những gì mà tầng lớp này tạo ra. Hơn ai hết, chính tầng lớp này là tác giả của các yêu sách “công bằng xã hội”. Điều nguy hiểm là, cũng chính họ là tầng lớp điều khiển nền dân chủ. Bởi vậy mà theo Hayek, dân chủ chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để bảo đảm cho một xã hội tự do, vì dân chủ cũng có thể xâm phạm đến tự do.
Chỉ riêng việc nhân danh “công bằng xã hội” thôi, bộ máy của một Nhà nước đã có lý do phình to ra rồi. Tiền thuế đáng lý ra chỉ dùng để đảm trách những công việc hợp lý “dân không làm được” như đã nói, Nhà nước lại tự gán cho mình vô số những sứ mệnh “công bằng xã hội”, kéo theo là một bộ máy thực thi những sứ mệnh đó. Lại phải cần thêm tiền để nuôi bộ máy luôn có khuynh hướng phình to ra này. Ngân sách gia tăng, chi tiêu vô tội vạ...
(còn tiếp)
Bài đăng
1 comments: