Thứ Bảy, 11 tháng 4, 2009

Trần Quốc Thực, thi sĩ



Mấy hôm trước Nguyễn Nhật Ánh bảo gửi bài “Trần Quốc Thực, thi sĩ” đăng trên Thanh Niên năm ngoái cho anh ta đăng lại trên quandodo.com. Cái Quán Đo Đo của anh ta vừa đặt mua dài hạn 10 tờ Thanh Niên Thể thao&Giải trí cho nhân viên và khách hàng đọc. Cái quán này ngày càng dễ thương, hehe.

Đăng lại bài này ở đây để bạn nào chưa đọc thì đọc cho biết.

HHV

Tiễn nhau một bận qua bậu cửa
Tiễn nhau lần nữa trong chiêm bao

(Trần Quốc Thực)

1.

"Cô phàm viễn ảnh bích không tận
Duy kiến trường giang thiên tế lưu"

Hai câu thơ trên của Lý Bạch trong một bài thơ tiễn bạn (Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng) được ông Ngô Tất Tố dịch: "Bóng buồm đã khuất bầu không/Trông theo chỉ thấy dòng sông bên trời". Người uyên thâm Hán học như Ngô Tất Tố mà cũng chỉ dịch được tới đó. Hai câu đó có nghĩa như thế này: Cái bóng xa của cánh buồm đơn độc đã mất hút trong khoảng không xanh biếc, chỉ còn thấy con sông dài cùng bầu trời trong một dòng chảy. Nhưng dịch ra văn xuôi như vậy cũng không lột tả hết ý, huống hồ không chỉ có ý mà còn có tứ, có tình, có chí. Sông và trời ở đây không phải bên nhau, không "và", không "cùng", cũng không "nhập" vào nhau, không phải là hai thành phần hai yếu tố, mà đồng nhất, là một "trường giang thiên tế lưu". Hai câu thơ này không thể dịch được. Cũng không thể giải thích được. Giải thích được nó phải bằng chính nó. Nó kinh thiên động địa, nó là cú sút của Maradona vào "điểm chết".

Người ta bảo thơ Đường là đỉnh cao thi ca nhân loại. Vào thời thịnh Đường, Trung Hoa có đến vài ba ngàn nhà thơ, nhưng trụ được trên cái đỉnh cao chót vót đó chỉ còn được mươi vị. Có nghĩa là trên đời không có nhiều thi sĩ.

Ở nước ta, thi sĩ may ra có được dăm sáu ông. Trong dăm sáu ông đó, theo tôi có ông Trần Quốc Thực.

Xin hãy đọc hai câu sau đây trong bài Tiễn của Trần Quốc Thực:

"Tiễn nhau một bận qua bậu cửa
Tiễn nhau lần nữa trong chiêm bao"

Ông Nguyễn Khắc Phục khởi thủy là một nhà thơ, sau đó không hiểu sao ông chỉ viết văn, viết kịch bản phim mà không thấy thơ phú gì nữa. Cho đến cách đây khoảng 20 năm, trong một lần đến chơi nhà một người bạn, ông Phục đánh liền một lúc 3 ván cờ với một người mới quen, sau đó chăm chú nghe người đó đọc liền một lúc mấy bài thơ, nhìn mặt ông thấy có vẻ tâm đắc lắm. Tôi cũng thấy thơ của người này hay. Khi ra đường tôi hỏi ông Phục: "Anh thấy thơ anh ta thế nào ?". Ông Phục khoát tay: "Anh không quan tâm, thơ thì đến thơ Đường là hết rồi. Anh đánh cờ với anh ta và nghe thơ của anh ta để biết anh ta là ai mà thôi". Lúc đó tôi mới ngộ ra vì sao ông Phục không làm thơ nữa. Một lần khác cách đây hơn 10 năm, nhà văn Nguyễn Khắc Phục sau khi đọc lên hai câu thơ nói trên của Trần Quốc Thực, đã buột miệng nói với bà Phạm Thị Sửu vợ ông Thực, có tôi chứng kiến: "Làm được hai câu đó là thiên tài!".

Không phải tôi mượn lời ông Phục để lăng-xê ông Thực, vì có thể đó chỉ là khẩu ngữ khi cao hứng. Nhưng đối với tôi, hai câu thơ trên của ông Thực cũng kinh thiên động địa như hai câu của Lý Bạch. Khó có thể tìm thấy trên mặt đất thi ca Việt Nam những câu thơ "quỷ khốc thần sầu" như vậy.

Xin bạn đọc đừng vội chê mắng là tôi một tấc tới trời. Đối với thi ca, mỗi người thưởng ngoạn theo mỗi cách. Cách ngày xưa cũng không giống cách ngày nay. Trong hơn 1.000 bài thơ của ông Lý Bạch còn để lại cho nhân gian không phải bài nào cũng hay, trong một bài hay cũng không phải câu nào cũng hay. Các cụ ngày xưa bảo đọc thơ mà mổ xẻ hết từng câu trong bài là không hiểu gì về thơ. Thi tứ như một tiếng động dưới đáy hồ, nó khiến cho mặt hồ nổi sóng.

2.

Miền Chờ là tập thơ đầu tiên của ông Thực. Bà Phạm Thị Sửu là nhà báo, đã giới thiệu tập thơ này và mê luôn ông Thực. Bà Sửu là bạn tôi, nên tôi quen ông Thực. Lúc đó ông Thực làm nhân viên morasse ở Báo Văn nghệ, sống lông bông không nhà cửa, rất ít bạn bè thân hữu. Ông Thực hút thuốc lào như đa số đàn ông miền Bắc, nhưng mỗi lần gặp ông ở nhà bà Sửu tôi đều thấy ông hút thuốc lào qua cái ống cuộn bằng giấy trông rất buồn cười. Ông nhét thuốc vào cái ống giấy đó, ngậm một búng nước trong miệng rồi châm lửa ... rít, khói thuốc được lọc qua nước trong miệng. Ông không hút bằng điếu cày như người khác, lý do đơn giản là muốn hút bằng điếu cày phải có chỗ để, tức là phải có nhà hoặc một chỗ ở ổn định, nhưng ông Thực thì không, ông phải ngủ nhờ nay chỗ này mai chỗ kia. Biết tôi có làm thơ võ vẽ, ông Thực bảo: "Mày làm tặng tao một bài thơ, nói về cái ống thuốc lào bằng giấy đó đi". Tôi vâng lời. Mấy hôm sau mang đến "trả bài" cho ông. Đó là bài Ngơ ngác miền chờ, hoàn toàn không có giá trị thơ phú gì, nhưng tôi xin ghi lại đây, như là một cách hiểu sơ khai của tôi về Trần Quốc Thực 18 năm về trước (những cụm từ in đứng là câu thơ hoặc tên bài thơ của Trần Quốc Thực):

không có chỗ dựng điếu cày
anh hút bằng ống giấy
bạn bè ơi
rượu ơi
thuốc lào ơi !

không có chỗ dựng điếu cày
nửa đời bạc tóc
cạn chén rượu chiều thu ngồi vuốt mặt
bạn bè rơi rụng hết
những mảnh tình tuột mười đầu ngón tay

Hà Nội ơi
phố ngập ngang vai
bài ca vu vơ bám đầu ngọn cỏ
mình chẳng gặp mình mà dại khờ trẻ nhỏ
lặng lẽ mười năm còn ngơ ngác giữa miền chờ.

Vì yêu thơ ông Thực mà bà Sửu cưới luôn ông, từ đó ông mới "có chỗ dựng điếu cày" và hút thuốc lào như người khác.

Nét khắc (1995) là tập thơ tiếp theo của ông, được giải A của Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật toàn quốc. Biết tin này tôi rất khâm phục những người chấm giải. Nghe nói từ giải thưởng đó mà ông được "đề bạt" từ chân chấm morasse lên biên tập viên của Báo Văn nghệ. Thiên hạ biết người biết ta như vậy là rất tốt rồi. Tôi biết ông Thực cũng không mong muốn gì hơn. Ông còn in tiếp hai tập thơ nữa là Trái tim hoa bìm (1998) và Tháp cúc (2003).

3.

Bạn bè ông Thực viết về ông đều nhắc đến chuyện ông uống rượu, nhưng tôi chưa thấy ai viết đúng bản chất. Người ta uống rượu thường để giải tỏa điều gì đó hoặc thể hiện điều gì đó, để thêm hoặc bớt điều gì đó, còn ông Thực thì không. Uống rượu đối với ông là mục đích tự thân, dù ông không bao giờ nói ra, cái gì tự nó là nó thì cần gì giải thích. Nhìn ông cầm cái chai (có khi là cái hũ, cái bầu), rót rượu ra cái chén nhỏ xíu và đưa chén lên môi thì biết. Tôi có cảm giác rượu vào miệng ông không giống như vào miệng người thường, nó tan ra thành từng sợi mỏng, thấm vào các tế bào miệng. Nhiều khi say rồi ông lăn ra ngủ, bất kể trên bàn trên chiếu có bao nhiêu người quen người lạ đang ngồi. Tôi không nghĩ là có mối liên hệ nào đó giữa rượu với thơ trong con người ông Thực.

Trần Quốc Thực chưa bao giờ là một người đàn ông có chí khí. "Một tay nâng chén dâng ngang mày" (Tiễn) là khí phách cao nhất của ông. Ông không hết mình, không quyết liệt trong bất cứ thứ gì, cả hỷ nộ ái ố ông cũng nửa vời không đến nơi đến chốn. Gia đình con cái một tay bà Sửu lo toan, ông cứ ù ù cạc cạc. Ông không khiêm tốn, cũng không kiêu ngạo, nói đúng hơn ông không có bản lĩnh để khiêm tốn, không có bản lĩnh để kiêu ngạo. Ông sống làng nhàng nhìn đến phát mệt.

ngày đang duỗi thăm
lối hai tháp cúc
nhấp nhô cánh buồm
con sông phía trước

tháp cúc quệt quạc
ánh vàng lên mây
miền sông lối cát
miền trời heo may

miền nào nữa cúc
đầy hoe bóng người

những tháp cúc nở
em vừa đi qua
bạn ngồi bạn nhẩm
bông gần bông xa

mình ngồi mình mớ
em người đâu ta...

(Tháp cúc)

Con người nhìn đến phát mệt đó đã "tiết" ra một thứ thơ như vậy. Thơ đó chỉ có thể chiêm ngưỡng, không thể bình luận.

Có những nhà thơ để lại các thi phẩm toàn là vàng lấp lánh, những tiếng vang lảnh lót, nhưng không có kim cương, không có những "tiếng động dưới đáy hồ". Thơ Trần Quốc Thực không có nhiều vàng, không có nhiều tiếng vang, nhưng có kim cương, có những "tiếng động dưới đáy hồ".

HOÀNG HẢI VÂN

(Thanh Niên, 12-2-2008)

Bài liên quan :

Thanh Thảo bình thơ Trần Quốc Thực

2 nhận xét:

  1. Em đọc thơ ông này, viết được một truyện ngắn ăn ké đấy anh ạ! Quên mời anh đi ăn trừ nhuận bút he he

    Trả lờiXóa
  2. Thưa chú.

    Cháu là một người cùng quê với nhà thơ TQT, cháu cũng rất thích thơ của nhà thơ TQT, nhưng chủ yếu là tìm trên internet, ra hiệu sách ko có một cuốn nào cả.

    Chú có thể cho cháu biết là bây giờ muốn mua tất cả những tập thơ của nhà thơ TQT thì mua ở chỗ nào được không ah?
    Nếu chú biết thì cho cháu xin thông tin qua email. ninh.ledang@gmail.com
    Cám ơn chú.

    Trả lờiXóa