Chúa Sãi và laissez-faire

Nhà nước mạnh, Nhà nước yếu (6)

(tiếp theo)

Từ đầu thế kỷ trước (1918), Sài Gòn đã được thế giới vinh danh là “Hòn Ngọc viễn đông”, mức độ giàu có thịnh vượng của nó vượt xa Hồng Kông. Hãy gác một bên các thể chế chính trị, sự thịnh vượng của Sài Gòn có thể nói thời nào cũng xuất phát từ một nguyên nhân căn bản : tự do thương mại. Tư tưởng tự do thương mại, từ đó dẫn đến sự thịnh vượng của Sài Gòn, khởi nguồn từ tầm vóc của một con người vĩ đại : Chúa Sãi.

Chúa Sãi (Nguyễn Phúc Nguyên – 1563-1635) để lại nhiều di sản đồ sộ cho dân tộc, trong đó có 3 di sản bất diệt mà hễ ai là người Việt Nam đều không được phép quên : Đem Sài Gòn và Nam bộ về cho Tổ Quốc một cách hòa bình, xác lập và thực thi chủ quyền đối với Hoàng Sa-Trường Sa (cùng các quần đảo khác trên biển Đông) và đặt nền móng đầu tiên cho một nền kinh tế thị trường.

Lâu rồi tôi có đọc ở đâu đó một câu chuyện thú vị về Đào Duy Từ. Xem lịch sử mọi người đều biết Đào Duy Từ xuất thân từ gia đình một “con hát” ở Đàng Ngoài. Do xã hội Đàng Ngoài của chúa Trịnh duy trì những giá trị Nho giáo bảo thủ, trong đó có quan niệm “xướng ca vô loài” nên với cái lý lịch thành phần “con hát”, họ Đào không được thi cử. Với tài năng và chí khí của mình, họ Đào không yên phận, ông đã “vượt biên” vào Nam theo chúa Nguyễn. Đào Duy Từ không chỉ học rộng hiểu nhiều mà còn có tài kinh bang tế thế. Chúa Sãi không những trọng dụng ông mà còn tôn ông làm quân sư, tức là làm thầy mình. Họ Đào đã có công rất lớn giúp chúa Nguyễn mở nước an dân, không có việc gì ông không giỏi. Nhưng có một điều ông không hiểu, không tán thành với Chúa Sãi mà vẫn canh cánh nhiều năm không tiện nói. Đó là việc Chúa Sãi cho tàu buôn nước ngoài tự do đi lại và tỏ ra vô cùng trọng thị các thương nhân (đến mức gả luôn con gái cho một nhà buôn Nhật Bản). Đến cuối đời, ông đã đem tâm sự đó nói ra. Chúa Sãi không trả lời ông mà đưa cho ông xem bảng cân đối ngân sách quốc gia. Nhìn thấy phần lớn ngân sách là từ các khoản thuế thu từ các tàu buôn đó, Đào Duy Từ ngửa mặt lên trời than : “Ta không bằng Chúa Sãi”.

Lê Quý Đôn, người ở “phía bên kia” (Đàng Ngoài), vẫn phải nhận xét : “Đoan quận công (Chúa Sãi) … chính sự khoan hòa, việc gì cũng thường làm ơn cho dân, phép tắc công bằng…; thuyền ngoại quốc đến buôn bán, việc giao dịch phân minh, ai cũng cố gắng, toàn cõi nhân dân an cư lạc nghiệp” (theo Phủ biên tạp lục). Nhân dân mến đức Nguyễn Phúc Nguyên nên gọi ông là Chúa Sãi hay Phật Chúa. Xét trên quan điểm ngày nay, “chính sự khoan hòa”, “phép tắc công bằng” không có gì khác hơn là việc để cho dân tự do làm ăn buôn bán, không lạm thu thuế má, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.

Thời Nguyễn Phúc Nguyên, Hội An đã biến thành thương cảng nổi tiếng thế giới. Trong cuốn sách "Xứ Đàng Trong năm 1621", Christoforo Borri, một giáo sĩ Dòng Tên người Ý đến sống ở nước ta vào thời đó đã nhận xét : “Chúa Đàng Trong không đóng cửa trước một quốc gia nào, ngài để cho tự do và mở cửa cho tất cả người ngoại quốc, người Hà Lan cũng tới như những người khác, cùng với tàu chở rất nhiều hàng hóa của họ” (lời của Borri và Lê Quý Đôn trích từ "Nguyễn Phúc Nguyên : vị chúa của những kỳ công mở cõi đầu thế kỷ 17" - tham luận của gs Nguyễn Quang Ngọc tại Hội thảo Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn, 10-2008). Chuyện lạ lùng, cũng là chuyện vô tiền khoáng hậu trong lịch sử, là Nguyễn Phúc Nguyên đã không áp đặt sự cai trị của mình, ông đã để Nhà nước của ông lùi xa ra để cho các khu phố được tự trị, để họ sống theo tập quán, luật lệ riêng.

Nói lan man chuyện Chúa Sãi để thấy rằng, Việt Nam đã từng thiết lập một xã hội tự do kinh tế từ rất sớm, đầu thế kỷ 17, mặc dù Nhà nước lúc đó không phải là Nhà nước dân chủ. Bởi vậy có thể nói nước ta cũng có truyền thống laissez-faire hàng trăm năm. Qua những cuộc bể dâu của lịch sử, truyền thống đó đã len lỏi, dịch chuyển, chòi đạp để tự bảo tồn và phát triển. “Hòn ngọc viễn đông” Sài Gòn là kết quả của sự phát triển đó.

Ngày xưa Hồng Kông, Singapore, Seoul, Bangkok… “không là gì” đối với Sài Gòn cả, nhưng nay thì Sài Gòn – TPHCM không còn là “Hòn ngọc viễn đông” nữa, nó đã thua xa những nơi đó, đến nỗi người ta tính với tốc độ như hiện nay thì phải mất hàng chục năm chúng ta mới đuổi kịp, thậm chí có người còn tính phải mất …197 năm nữa Việt Nam mới đuổi kịp Singapore (?!). Tôi không tán thành cách tính khập khiểng đó, dù dùng bất cứ tham số nào, cái khoảng cách này chỉ nói lên sự lạc hậu mà các đơn thuốc hiện tại không thể chữa nổi mà thôi.

Dĩ nhiên nếu so sánh nó với chính nó thì quy mô kinh tế của Sài Gòn-TPHCM lớn hơn nhiều lần so với khi nó là “Hòn ngọc viễn đông”. Nhưng sự phát triển đó không có ý nghĩa, vì quá chậm để cho những khu vực từng lạc hậu hơn vượt lên quá xa. Điều này ai cũng hiểu. Sự tụt hậu quá xa đó chỉ có thể nói là do thị trường tự do bị phế bỏ trong một thời gian dài.

Vấn đề là, so với tương quan trong nước, tức là trong cùng một mặt bằng kìm hãm của cơ chế kế hoạch tập trung quan liêu cũng như khi cơ chế này từ từ bị tháo bỏ trong Đổi Mới, Sài Gòn-TPHCM vẫn có sức chòi đạp để "xé rào" và đã bứt phá nhanh hơn, thịnh vượng nhanh hơn. Cái gì làm nên sự bứt phá đó ? Đó chính là truyền thống laissez-faire, truyền thống này đã thành tập quán, tồn tại âm ỉ, không bị thủ tiêu trong gọng kiềm kế hoạch hóa, như những hạt mầm ủ sẵn trong lòng đất, phát quang đến đâu sinh sôi đến đó.

Có thể khẳng định, mức độ thịnh vượng của Sài Gòn – TPHCM kể từ khi Đổi Mới đến nay là kết quả sự trỗi dậy của truyền thống tự do kinh doanh trừ đi phần tiêu hao do sự kìm hãm của quản lý Nhà nước mặc dù đã “đổi mới” song vẫn còn đầy những biện pháp phi thị trường.

Nói chuyện trong nước để trở lại chuyện của thế giới. Theo Alan Greenspan, trong hai thế kỷ qua mặc dù dân số trái đất tăng gấp 6 lần nhưng thu nhập bình quân đầu người vẫn tăng 10 lần, tuổi thọ con người tăng gấp đôi. Đó là kết quả của laissez-faire.

Nhưng cần phân biệt sự khác nhau giữa hai thế kỷ. Thế kỷ 19 gần như thông suốt với laissez-faire. Thế kỷ 20 ách tắc với chiến tranh, kế hoạch hóa và chủ nghĩa can thiệp, tóm lại là ách tắc với “big government” các loại. Nếu bộ máy Nhà nước không phình to ra “đè đầu cưỡi cổ” thị trường thì thế kỷ 20 đã thịnh vượng đến mức nào ? Không ai tính được, và nhân loại không có ý định tính, dĩ nhiên rồi, vì lịch sử không có chữ “nếu”…

(còn tiếp)