Thứ Năm, 20 tháng 8, 2009

Đọc Bùi Giáng (I)


Ngồi ăn cháo gà với Nguyễn Nhật Ánh ở Đo Đo, tôi bất ngờ hỏi anh có thực sự thích thơ Bùi Giáng không. Trả lời ngay: Thích. Hỏi: Thích bài nào nhất? Không trả lời được. Hỏi: Thích những câu nào nhất? Trả lời: Để xem. Rồi anh đọc: “Dạ thưa phố Huế bây giờ/ Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương… “Hỏi rằng người ở quê đâu/ Thưa rằng tôi ở rất lâu quê nhà”… “Bây giờ em đứng nơi đâu/ Cỏ trong mình mẩy em sầu ra sao?”… “Em đi bước với hai chân/ Miệng em đầy đủ thành phần hai môi/Trăm năm dâu biển cõi đời/ Em nằm duỗi dọc dưới trời ngủ yên”…


Nguyễn Nhật Ánh thích thơ Bùi Giáng theo kiểu Bùi Giáng, hồn nhiên như tôi thích ăn… Đo Đo.

Nếu ai hỏi trong số các thi sĩ Việt Nam tôi thích ai nhất, xin trả lời ngay: Bùi Giáng! Nhưng nếu hỏi rằng tôi thích bài thơ nào nhất của các thi sĩ Việt Nam thì câu trả lời sẽ không liên quan đến Bùi Giáng.


Từ lâu lắm rồi tôi đ
ịnh viết về thơ Bùi Giáng, nhưng trong cái cõi thơ vừa mênh mông bát ngát vừa khùng điên hũ nút của ông, liệu tôi viết được gì? Đến khi biên tập loạt bài “Bùi Giáng, thi sĩ kỳ dị” của Trần Đình Thu để đăng trên Thanh Niên mấy năm trước, tôi đã đọc đi đọc lại nhiều tác phẩm của Bùi Giáng. Càng đọc càng thấy khó viết. Bình thơ ông chăng? Thơ Bùi Giáng là thứ thơ không thể bình. Tôi rất thích ai đó đã gọi “cõi thơ Bùi Giáng”. “Cõi thơ”, đó là nơi người ta có thể bước vào mà rong chơi cà kê dê ngỗng, mà hà hít, mà chiêm ngưỡng. Xong rồi thì bước ra, không ai có thể “nhặt” được cái gì ở đó để đem về. Nhưng khi bước ra rồi, một chút thơ ông sẽ vương vào người, dính chặt, đeo đẳng ở đâu đó trong hồn trong vía.







Bùi Giáng - chân dung tự họa


Nhìn theo cách thông
thường thì Bùi Giáng có rất ít những bài thơ “hoàn chỉnh”. Thơ ông càng về sau càng rối rắm, khó đọc, nhiều bài đọc… hiểu chết liền. Đọc thơ Bùi Giáng mà phân tích tất cả các câu trong toàn bài thì vô cùng mệt mỏi và sẽ thất vọng. Phần lớn những câu thơ trong một bài thơ của ông là những câu dở hoặc ngớ nga ngớ ngẩn. Thiên hạ ai đã bị thơ Bùi Giáng “vương” vào người rồi thì chắc chắn sẽ nhớ đôi câu thơ của ông và nhớ nhiều từ ngữ ông dùng, nhưng tôi dám chắc ít ai có khả năng nhớ cả một bài, trừ một số bài rất ngắn, chẳng hạn như: “Anh thương em như thương một bà trời/Em thương anh như thương hại một ông trời bơ vơ/Kể ra từ bấy đến giờ/Tình yêu phảng phất như tờ giấy rung”.

Nói qua một chút về thơ Đường. Các cụ ngày xưa bảo đọc thơ mà phân tích từng câu từng chữ là không hiểu gì về thơ Đường. Phải bắt được cái tứ, cái tứ thường nằm ở cuối bài, nó như một tiếng động dưới đáy hồ, từ đó mà lan tỏa trên mặt hồ. Không có tiếng động đó, câu chữ toàn bài dù có hay đến đâu cũng không thành thơ. Có cái tứ đó, câu chữ dù có dở đến đâu cũng là thơ.


Nhưng cấu tứ thơ Bùi Giáng hoàn toàn không giống thơ Đường. Nói chung là thơ ông không có cấu tứ. Cái tứ trong thơ Bùi Giáng không phải là “tiếng động dưới đáy hồ”, mà như chuồn chuồn như châu chấu, như có như không, thoắt gần thoắt xa, thấy đó mất đó. Đọc thơ Bùi Giáng giống như vào giấc chiêm bao, mọi thứ không trước không sau không đầu không cuối, khi miên man khi đứt quãng, đôi thứ rõ ràng xen trong nhiều thứ lộn xộn vô nghĩa. Không bao giờ có một giấc chiêm bao mạch lạc. Cuộc đời Bùi Giáng là trường mộng. Vào cõi thơ ông cũng như vào trường mộng.

Có kẻ gán cho Bùi Giáng là người coi cuộc đời là tạm bợ, là chốn lưu đày, là phù du hữu hạn. Nói như vậy là trật rồi. Bùi Giáng không bao giờ là người như vậy. Lão Tử, Trang Tử cũng không coi đời là tạm bợ. Lão Trang chỉ coi sống chết như nhau, “tề sinh tử”. Cũng có nghĩa là rất coi trọng cái sống và nhẹ tênh trước cái chết. Bùi Giáng cũng vậy, nhưng ông hồn nhiên đưa thêm mộng vào đời. Cuộc đời ông vì vậy mà dài hơn, rộng hơn cuộc đời của người thường chúng ta chăng ?


Sài Gòn Chợ Lớn rong chơi

Đi lên đi xuống đã đời du côn 


Đọc hai câu trên thấy đã.

Bờ sau hang núi
Lá xanh lá đỏ chiều nay

Chim trời vòi või

Để rơi cánh mỏng theo ngày
 

Mùa sau thu xế
Hang rừng gió thổi dòng khe

Em về đây để
Rạc rời tiếng cũ còn nghe


Ngày sau chỗ ấy

Mây mù quyến rũ trăng suông

Em về sẽ thấy
Mông lung sầu mộng gái buồn
(Gái buồn)

Bài này không có chỗ để chê. Nó hay như một bài hát.

Đọc bài Mai sau em về :

Em về mấy thế kỷ sau

Nhìn trăng có thấy nguyên màu ấy không

Ta đi còn gửi đôi dòng

Lá rơi có dội ở trong sương mù

Tới đó thì thấy là kiệt tác, nhưng đọc tiếp :


Những thương nhớ lạnh bao giờ

Đường thu chia ngả chân trời rộng thênh

Đây phồn hoa của thị thành

Đây hồn thủy thảo khóc tình nửa ngang

Càn khôn xưa của riêng chàng

Xưa đài vũ trụ thiếp mang riêng mình

Bây giờ đón bước em xinh

Sầu đau nhan sắc bất bình ra sao


thì không thể nói là hay. Nhưng khen cái trên mà không thể chê cái dưới.


Làm thơ tặng chú bé con
 

Làm thêm câu nữa tặng con chuồn chuồn  
Xong rồi bỏ bút tựa lưng
Vào gốc cây ngủ ngoài đường chịu chơi

Nắng trưa nắng xế đầy trời

Bóng cây râm mát che đời ta điên

(Thơ tặng)


Đọc thấy rõ ông đã điên, nhưng bài thơ thì không hề điên chút nào.
 


Ngày nào gặp trở lại em
Một nơi nào đó bên kia mặt trời
 

Không còn mặc cảm lôi thôi
Hồn nhiên kể lại chuyện đời xưa xa
 

Còn em nếu gặp lại ta
Nhìn ta em có biết là ta không
 

- Kiếp xưa anh một thằng khùng
Anh thằng say rượu vô cùng đảo điên
 

Làm thơ lắm lúc quàng xiên 
Đôi phen rất mực thần tiên dịu dàng  
Tráng niên ra đứng giữa đàng
Làm trò cảnh sát công an điều hành

Lão niên ân hận thập thành
Về nhà thân thích họ hàng ăn cơm
 

Được cho ăn uống thật ngon  
No nê nằm ngủ vuông tròn lắm thay  
(Mai sau kể lại)

Bài trên chắc làm lúc cuối đời, khi đã điên nặng, nhưng thơ thì không thể nói là thơ điên.


Đến bài này :


Đêm nằm thao thức tới bình minh

Nửa khóc nửa cười quỷ hóa tinh
Ú ớ liên tồn vi diệu ngữ

Ầm ừ tục tiếp quái quỷ thanh

U căn ẩn đế vô tâm xứ
Đảo phụng điên hoàng hữu xưng danh

Tồn lý lao đao tiền diện khuếch

Mãn sàng nhiệt huyết khả kham thinh


(Chuyện chiêm bao (9))


Nó Hán Nôm lẫn lộn đố ai hiểu được. Nhưng đây có phải là thơ điên không? Tôi chắc là không. Nó là thơ “mớ”. Trần Quốc Thực có câu “Mình ngồi mình mớ/Em người đâu ta”, mớ nhưng nghe rất mạch lạc, chứng tỏ có dụng công. Còn cái mớ này của Bùi Giáng mới đúng là mớ thật. Không ai có thể hiểu được lời mớ và đừng nên cố hiểu mất công, nhưng mớ cũng là “một phần tất yếu của cuộc sống” chứ.(còn tiếp)
HOÀNG HẢI VÂN
(bài đăng trên quandodo.com


Đọc Bùi Giáng (II)
Đọc Bùi Giáng (III)

10 nhận xét:

  1. Đọc bài này thích quá!

    Em thích câu này:
    Ngày nào gặp trở lại em
    Một nơi nào đó bên kia mặt trời

    Và câu này:

    Còn em nếu gặp lại ta
    Nhìn ta em có biết là ta không

    Thích đoạn này:
    Các cụ ngày xưa bảo đọc thơ mà phân tích từng câu từng chữ là không hiểu gì về thơ Đường. Phải bắt được cái tứ, cái tứ thường nằm ở cuối bài, nó như một tiếng động dưới đáy hồ, từ đó mà lan tỏa trên mặt hồ. Không có tiếng động đó, câu chữ toàn bài dù có hay đến đâu cũng không thành thơ. Có cái tứ đó, câu chữ dù có dở đến đâu cũng là thơ.

    Trả lờiXóa
  2. Quỳnh lại thích quá chừng cái này:
    Làm thơ tặng chú bé con
    Làm thêm câu nữa tặng con chuồn chuồn
    Chờ đọc tiếp bài viết của anh.

    Trả lờiXóa
  3. Thích thơ BG vì nó tự nhiên,gản dị nhưng thâm sâu!

    Trả lờiXóa
  4. Cam on anh HHV da cung cap mot so nhan dinh cua minh ve







































    Cam on anh HHV da cung cap mot so nhan dinh cua minh va trich dan mot so cau doc cua trung nien thi si Bui Van Sau Giang. Toi cung tiec la anh khong dua vao bai cau:
    "Anh van biet dau duong thuong xo cho
    Co ai ngo xo cho cung thuong nhau"
    Trung Duong






    d

    Trả lờiXóa
  5. Em cũng không thích phân tích thơ. Đọc và tự hiểu theo trí lực của từng người. Có thể hơi cực đoan nhưng em thấy thơ mà dễ hiểu thì không còn là thơ nữa. Văn chấm xuống dòng ạ :D

    Trả lờiXóa
  6. Em thích Bùi Giáng vì ổng cực kỳ trong sáng và hồn nhiên. Vừa như điên lại vừa như thần. Không thể hiểu được. Vẫn còn nhớ trong bài báo Thanh niên năm nào, không hiểu Bùi Giáng làm thơ vào lúc nào vì thấy ông chơi suốt.
    Lại còn tấm hình ổng nằm võng với nải chuối trên cổ trong khi nói chuyện với người tình trăm năm. Trông cực kỳ điên nhưng cũng rất dễ thương.
    Em Huyền

    Trả lờiXóa
  7. Em cũng như anh HHV, thích BG và thích luôn thơ BG nhưng. Em cũng cho rằng thơ BG có một số bài trong sáng, huyền ảo và rất hay nhưng có nhiều bài cấu tứ và ngữ nghĩa rất lộn xộn. Nhưng tóm lại vẫn thích đọc thơ BG, kể cả những bài điên khùng và lộn xộn nhất!

    Trả lờiXóa
  8. toi chỉ thích Bùi Giáng phân tích thơ người khác thôi. rất thâm thúy và sâu sắc

    Trả lờiXóa
  9. Điên khùng là bởi khùng điên
    Tỉnh mê cũng thấy tồn liên rạng ngời
    Thương cho cái thói đã đời
    Quy tiên mà vẫn còn lời lưu danh

    Trả lờiXóa
  10. anh ơi, em đọc bài thấy anh viết hay ghê, sao em không thấy phần "còn tiếp". Em mong được đọc thêm quá
    Anh thương em như thương một bà trời
    Em thương anh như thương hại một ông trời bơ vơ
    Kể ra từ bấy đến giờ
    Tình yêu phảng phất như tờ giấy rung

    Trả lờiXóa